नित्यनेमे वाहे 'श्रद्धे'ची ही गंगा.. तुझ्या 'अंत'रंगा स्पर्शू पाहे..

विज्ञानाचा आणि अध्यात्माचा मिलाफ घडवून आणणारी ही वारी...रिंगण, वारी, घोडा नाचवीत मजल करीत पंढरीची वारी करण्याची परंपरा जेवढी जुनी तेवढीच अभंगांच्या वाटेने विठ्ठलाचे दर्शन घेण्याची परंपराही जुनी आणि रसाळ. जसा ज्याचा  ध्यास तसा त्याचा विठ्ठल आणि म्हणूनच पंढरीच्या वारीसाठी भले दिंड्या पताका घेऊन टाळ मृदुंगाच्या ठेक्यावर लाखो वारकरी निघाले तरी त्या पंढरीच्या वाटेवर मात्र जो तो आपापल्या विठ्ठलासोबत असतो एकेकटा..

वारी म्हणजे यात्रा आणि दिंडी म्हणजे त्यातील पथक... वारीची प्रथा जुनीं असली तरी दिंडी ही संत ज्ञानेश्वरांच्या समाधी सोहळ्यापासून सुरू झाली. वारीतील दिंड्यांची एक शिस्तबद्ध अशी रचना असते. वैदिक धर्मा मध्ये ज्याप्रमाणे गीता उपनिषद ब्रम्हसूत्र या प्रस्थानत्रयीचं जेवढं महत्त्व आहे तेवढंच वारकरी संप्रदायात श्रीज्ञानेश्वरी, श्रीभागवत, श्रीतुकारामगाथा या प्रस्थानत्रयीचं महत्त्व आहे. चालताना, भजन म्हणताना पावली खेळली जाते. यातून पायांच्या स्नायूंना अशाप्रकारे व्यायाम मिळतो कि इतक्या दिवसांच्या चालण्याचा थकवा दूर होतो. या पावल्या जणू शरीराला चार्जिंग देण्याचे काम करतात. यात सर्वांत लोकप्रिय खेळ असतो तो फुगडी... फुगडी झाल्यावर फुगडी खेळलेले वारकरी एकमेकांच्या पाया पडतात...

             पंढरीच्या लोकां नाही अभिमान। पाया पडे जन एकमेकां ॥

वारीतला सर्वांत आकर्षणाचा भाग म्हणजे रिंगण. परंपरेनुसार रिंगणाच्या ठिकाणे ठरलेली असतात. खेळ खेळताना प्रत्येक वारकरी हरिपाठात, नाथांच्या भारुडात, तुकोबांच्या अभंगात, माऊलींच्या विरहिणीत, मुक्ताईंच्या ताटीच्या अभंगात तल्लीन होत असतो.

           नाचत नाचत जाऊ त्याच्या गावा रे। खेळीया सुख देईल विसावा रे॥

भरगच्च भरलेल्या सभागृहात रंगमंचावर विठ्ठलनामाचा गजर टिपेला पोहोचला  असताना तिथे धावून येणारा विठ्ठल जेवढा जनात असतो तेवढाच प्रत्येकाच्या मनातही असतो..

टाळ बोले चिपळीला नाच माझ्यासंग
देवाजीच्या दारी आज रंगला अभंग

दरबारी आले रंक आणि राव
सारे एकरूप नाही भेदभाव
गाउ नाचु सारे हो‍उनी निःसंग

जनसेवेपायी काया झिजवावी
घाव सोसुनिया मने रिझवावी
ताल देउनी हा बोलतो मृदंग

ब्रह्मानंदी देह बुडुनीया जाई
एक एक खांब वारकरी होई
कैलासाचा नाथ झाला पांडुरंग

 

८ जुलै : साहसदिन (त्रिखंडात गाजलेली स्वातंत्र्यवीर सावरकरांची मार्सेलिसची उडी)

फेकिता देह मी सागरी.....

घेतले प्राण हातावरी। फोडुनी क्रूर कारातरी।

फेकिता देह मी सागरी॥

मुक्त मी या क्षणी। तोडुनी दावणी।

ना क्षिती यापुढे जीव घेवो कुणी। वाहुनी दैव माथ्यावरी।।१॥

स्वस्थ शत्रु मनी। रोखुनी संगिनी।

मान फासावया नेतसे बांधुनी। उर्मि आली तशी अंतरी।।२॥

मुक्तिचा भक्त मी। कोंडलेला तमी।

गौ गवाक्षातुनी जम्नभू ते नमी। छत्रवारी उषा अंबरी।।३॥

नष्ट हो दुर्दशा। बंधनाची निशा।

भारता भानुचार रश्मि दावो उषा। अर्ध्य सुर्यासी देण्याकरी।।४॥

सिध्द मी चेतना। तुच्छ मानी तना।

वध्य ना छेद्य ना शोष्य ना क्लेश ना। निर्भय नाव रे संगरी॥५॥

मारण्याला मला। शत्रु ना जन्मला।

येत जो मारण्या तोच भांबावला। दूर जाई भयाने अरी॥६॥

तोफ बंदूक वा। सैनिकांचा थवा।

अवती भोवती चालू दे तांडवा।

सत्य मी नित्य मी भूवरी॥७॥

सागर भेट ....

स्पर्शाने त्या सागर शरीरी उठला गोड शहारा

शिरी घेऊनी नाचे तो त्या मृत्युंजय वीरा ॥धृ॥

अवघे जलचर अचल जाहले

काळालाही भान न उरले

कार्य आपुले विसरून गेला काही क्षण वारा ॥१॥

स्वातंत्र्यवीरांचे पाहूनी बंड

वडवानलही होई थंड

सागरतळीच्या रत्नांचाही उतरून गेला तोरा ॥२॥

सूर्य, चंद्र, नक्षत्र नी तारे

स्तिमित झाले देवही सारे

भारतप्रेमी अत्यानंदे करिती जयजयकारा ॥३॥

अशा वीराशी आपुले नाते

कधी ना विसरू आपण त्याते

सागरभेटीच्या शतस्मृती

दिनी मानाचा मुजरा ॥४॥

स्पर्शाने त्या सागर शरीरी उठला गोड शहारा ।

शिरी घेऊनी नाचे तो त्या मृत्युंजय वीरा ॥

त्रिखंडात गाजलेली उडी .....

ही अशी उडी बघताना ।

कर्तव्य मृत्यू विसरला ॥

बुरुजावर फडफडलेला ।

झाशीतील घोडा हसला॥ १॥

वासुदेव बळवंतांच्या ।

कंठात हर्ष गदगदला ॥

क्रांतीच्या केतूवरला ।

अस्मान कडाडून गेला ॥ २ ॥

दुनियेत फक्त आहेत ।

विख्यात बहाद्दर दोन ॥

जे गेले आईकरिता ।

सागरास पालांडुन ॥ ३ ॥

हनुमंतानंतर आहे ।

या विनायकाचा मान ॥

लावुनिया प्राण पणाला ।

अस्मान कडाडून गेला ॥ ४॥

सदा सर्वदा 'योग' तुझा घडावा..।

ब-याचदा योगासने या अर्थी योग या शब्दाचा वापर होतो. परंतू योग हा शब्द  संस्कृत भाषेतील ‘युज्:’ या धातूपासून बनला आहे. योग शब्दाचा अर्थ  जोडणे . (To Join)  योग म्हणजे केवळ आसने नव्हेत तर ही  प्राचीन भारतीय शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठीची  चिकित्सापद्धत आहे. योग हा अनादीकाळापासून चालत आला आहे. हिरण्यगर्भ हे योगदर्शनाचे प्रणेते आहेत. ज्याप्रमाणे गणितामध्ये सूत्रांचा वापर केला जातो त्याप्रमाणेच सर्वांना समजेल आणि लक्षात राहील अश्या सोप्या भाषेत महर्षी पतंजलिं यांनी  १९५ 'सूत्र'रुपात योगदर्शन मांडले आहे. महर्षी पतंजलिंच योगदर्शन  समाधि, साधन, विभूति,कैवल्य या चार (पाद) भागांमध्ये विभागलेलं आहे. समाधिपाद या भागात योगाचा उद्देश आणि  लक्षणे यांविषयी वर्णन आहे. साधनपाद या भागात क्लेश,कर्मविपाक आणि  कर्मफळ यांविषयी वर्णन आहे.  विभूतिपाद या भागात योगाची अंग व त्याचे परीणाम आणि त्याद्वारा प्राप्त होणा-या सिद्धि यांविषयी वर्णन आहे.  कैवल्यपाद या भागात कैवल्य (मोक्ष) याविषयी वर्णन आहे.

• समाधि पाद (५१ सूत्र)
• साधन पाद (५५ सूत्र)
• विभूति पाद (५५ सूत्र)
• कैवल्य पाद (३४ सूत्र)

       एकुण सूत्र = १९५

यम, नियम, योगासन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी ही योगाची आठ अंगे आहेत. त्यामुळे यास अष्टांगयोग असेही म्हटले जाते.
                                                  

अष्टांगयोग

यम	नियम	आसन	प्राणायाम	प्रत्याहार	धारणा	ध्यान	समाधी
अहिंसा	शौच	योगासन : शरीर, शरीरातील सांधे लवचीक बनविण्यासाठी, शरीर निरोगी राखण्यासाठी, अंतर्गत अवयवांना मर्दन होण्यासाठी, शरीराचा आकार बांधेसूद राखण्यासाठी आणि मन शांत व एकाग्र करण्यासाठी केलेली शरीराची विशिष्ट प्रकारची आकृती म्हणजे योगासन.	प्राणाचे विविध अवयवांतील प्रमाण असंतुलित झाल्याने शरिरात रोग उत्पन्न होतात. प्राणायामामुळे प्राण शक्ती संतुलित होऊन रोगांचा नाश होतो. श्वासोच्छवासाच्या नियमनाने प्राणायाम साधता येतो.	प्रत्याहार म्हणजे त्या त्या इंद्रियांचे विषयभोग त्यांना न देणे. विषयांवर आपले नियंत्रण ठेवुन  त्यांच्या आहारी न  जाणे .	‘धारणा’ म्हणजे मन एकाग्र करणे. जेव्हा एखाद्या आसनात बराच वेळ स्थिर बसण्याची क्षमता शरीरात निर्माण होते आणि प्राणायामाने मनावर नियंत्रण करता येते. तेव्हा धारणा होते.	‘धारणा’ पुढे सतत करतच राहणे याला ध्यान असे म्हणतात. सततच्या धारणेमुळे ध्यान साध्य होते.	समाधीमध्ये शरीर स्थिर आणि मन निर्विकार झालेले असते. सुख-दुःख इत्यादितुन मुक्त झालेले असते. यासाठी अनेक वर्षांची तपश्‍चर्या आवश्यक असते.
सत्य	संतोष
अस्तेय	तपस
अपरिग्रह	स्वाध्याय
ब्रह्मचर्य	ईश्वरप्रणिधान